समांतर

अंतराळात दोनच शक्यता

भेदणार्या रेषा दोन, 

छेदण्यास येती जवळ, 

छेदताच, पहेचान कोन

दुसऱ्या दोन सतत जवळ 

चालती अनंतापर्यंत, राखून समान अंतर

छेदणारे जवळचे कि हातच राखून समांतर चालणारे?

सूक्त

मानवी जीवनात व्हायचे असेल अभिव्यक्त,
मनातील साकाराव्या इच्छा सुप्त;
साकारण्यास मनातील इच्छा सुप्त,
वेळेचा व्हावेच लागेल भक्त!

विचारांना द्या कृतीची जोड,
नको होऊ देऊ विचारांना कृतीपासून विभक्त;
करावेच लागतील कष्ट, आटवून रक्त,
परिणामापासून सदा अलिप्त!

मानवी जीवनात होऊनी अभिव्यक्त,
करा मजा मनसोक्त;
सांगतो हेच खरे सूक्त!

ओळख

खीर पिती एकत्र, कोल्हा अन करकोचे
न लागे त्यासी नाते रक्ताचे

ऋणानुबंधच ते,  जन्मांतरीचे
न भासे कुणीच परके
पटताच अंतरी ओळख  

न लगे त्यास बुद्धीची पारख 

कॅाटी - OG

तो : तू फ्री आहेस का उद्या? कॉफी पिऊ, नवीन कॅफे उघडला आहे.
ती : उद्या? उद्याचं माहिती नाही, तसंही उद्या कोणी बघितला आहे! उद्याचं उद्या... आत्ता जस्ट काम आटोपलं आहे, बरा भेटलास. पण कॉफी नको.

तो : तेही आहेच. खरं सांगायचं तर मला चहाची तल्लफ आली आहे, लेट्स हॅव्ह टी!

ती : चालेल. चल मग.
तो : पण मला तुझ्याबरोबर कॉफी प्यायची आहे नवीन कॅफेमध्ये. तू इतकी स्मार्ट, डॅशिंग... Coffee in Cafe!
ती : मी डॅशिंग? तेही आहेच म्हणा, पण तुलाही शिंगं फुटलीच आहेत की!
तो : (ओशाळून, कारण उगीच कॉम्प्लिमेंट द्यायचा प्रयत्न तिने सपशेल पाडला) मग काय करायचं?
ती : Tomorrow is tomorrow, Today is today. Today Tea at Tapari; tomorrow, Coffee at Cafe.
तो : (एकदम खूश, जणू लॉटरीच लागली) चला... तुझ्याबरोबर कॉफी प्यायचा बेत होता पण टी तर नेहमीच हवा! तू माझी एकदम 'कॉटी' पार्टनर आहेस. कॉफी काय नी टी काय, नेहमी तयार... मला खूपच आवडतं!
ती : कॉटी पार्टनर काय?
तो : हो, कॉटी पार्टनर!
ती : हा... मलाही आवडलंय... आजपासून तू माझा कामटी पार्टनर!
तो : चल मग... let's have tea on tapari!
ती : (विचार करून...) टपरीवर नको, त्यापेक्षा रूमवरच चल. मी नवीन कॉट घेतला आहे, तुला माझी कॅट दाखवते आणि मग करत बसू कॉटी कॉटी... एकदम टकाटक कॉटी! (डोळा मारते)

तो : (गोंधळून) काय?
ती : अरे, तुला कॉटी कॉटीच करायचंय ना, मग कशाला उगीच आढेवेढे घेतोस? टपरीवर चहा पी, कॅफेत कॉफी... कशाला उगीच पैसे आणि वेळ घालवायचा! रूमवरच भेटू, अन् करू तिकडेच कॉटी कॉ..टी, कॉटी कॉ..टी!
तो : (पूर्ण गोंधळून, चाचरत) म्हणजे..!

ती : चल रूमवर, कॉटवर माझी कॅट दाखवते, कॉटी कॉटी करू... मी पण बघते किती वेळ कॉटी करता करता टिकतोस ते!
टिकलास तर तुझ्या नावाची टिकली नी तुला रोज टी, नाहीतर तुझ्या कॉफीची किटली आणि तुझ्याबरोबरच्या चहाची हौस फिटली!

कॅाटी पार्टनर

तो : तू फ्री आहेस का उद्या? कॉफी पिऊ, नवीन कॅफे उघडला आहे.

ती : उद्या? उद्याचं माहिती नाही, तसंही उद्या कोणी बघितला आहे! उद्याचं उद्या... आत्ता जस्ट काम आटोपलं आहे, बरा भेटलास. पण कॉफी नको.

तो : तेही आहेच. खरं सांगायचं तर मला चहाची तल्लफ आली आहे, लेट्स हॅव्ह टी!

ती : चालेल. चल मग.

तो : पण मला तुझ्याबरोबर कॉफी प्यायची आहे नवीन कॅफेमध्ये. तू इतकी स्मार्ट, डॅशिंग... Coffee in Cafe!

ती : मी डॅशिंग? तेही आहेच म्हणा, पण तुलाही शिंगं फुटलीच आहेत की!

तो : (ओशाळून, कारण उगीच कॉम्प्लिमेंट द्यायचा प्रयत्न तिने सपशेल पाडला) मग काय करायचं?

ती : Tomorrow is tomorrow, Today is today. Today Tea at Tapari; tomorrow, Coffee at Cafe.

तो : (एकदम खुश, जणू लॉटरीच लागली) चला... तुझ्याबरोबर कॉफी प्यायचा बेत होता पण टी तर नेहमीच हवा! तू माझी एकदम 'कॅाटी' पार्टनर आहेस. कॉफी काय नी टी काय, नेहमी तयार... मला खूपच आवडतं!

ती : कॅाटी पार्टनर काय?

तो : हो, कॅाटी पार्टनर!

ती : हा.. मलाही आवडलंय. आजपासून तू माझा कॅाटी पार्टनर!

तो : चल मग... Lets have tea on tapari!

ती : (विचार करून...) टपरीवर नको, त्यापेक्षा रूमवरच चल. मी नवीन कॉट घेतला आहे, तुला माझी कॅट दाखवते आणि मग करत बसू कॉटवर… कॅाटी कॅाटी... कॅाटी कॅाटी... कॅाटी .. कॅाटी .. कॅाटी.. कॅा……टी! (डोळा मारते)

तो : (गोंधळून) क्या?

ती : अरे, तुला कॅाटी कॅाटीच करायचंय ना, मग कशाला उगीच आढेवेढे घेतोस? टपरीवर चहा पी, कॅफेत कॉफी... कशाला उगीच पैसे आणि वेळ घालवायचा! रूमवरच भेटू, अन् करू कॉटवरच कॅाटी कॅा..टी, कॅाटी कॅा..टी!

तो : (पूर्ण गोंधळून, चाचरत) म्हणजे..!

ती : चल रूमवर, कॉटवर माझी कॅट दाखवते कॅाटी कॅाटी करू... मी पण बघते किती वेळ कॅाटी करता करता टिकतोस ते!

टिकलास तर तुझ्या नावाची टिकली नी तुला रोज टी, नाहीतर तुझ्या कॉफीची किटली आणि तुझ्याबरोबरच्या चहाची हौस फिटली!

कल्पनाविलास

 खरं तर ना सश्याने शर्यंत लावली ना कासवाने.. त्यांना दोघांनातर बोलताही येत नव्हत. ससा आपला त्यांचा त्याचाटूणूक टूणूक उड्या मारायचा, कधी गवत खायचा आणी मिळालचं तर एखादं गाजर 🥕 खायचा.  फार पुर्वी तरगाजरही नव्हती .. फक्त गवतच खायचा.. तुम्हाला वाटत असेल कि गवत नाही, गवती चहा पित असेल तर तेहीनाही तो फक्त गवतचं खायचा .. 

तसंच कासव 🐢 पण आपल्याच कोशात निवांत पहुडलेले असायचे .. कधी जमिनीत, कधी पाण्यात, शेकडोवर्षांच आयुष्य असल्याने त्याला तसं कशाचीही घाई नव्हती.  

सश्याला माहीती होतं कि तो काही कासव नाही शेकडो वर्ष जगायला, पण त्यालाही फक्त गवतचं लागायचं आणीतेही मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असल्याने तोही निवांतच होता.  

ऐके दिवशी तिकडून एक लाकूडतोड्या जात होता .. तो भयंकर निष्काळजी होता, घाबरटहि होता आणी त्याला पोहताही येत नव्हतं.  खर सांगायचं तर अगदीच कामचुकार!

त्यांच्या वेंधळेपणामुळे लाकूड तोडता तोडता, म्हणजे झाडाची फांदी तोडता तोडता त्याच्या हातातून कुर्हाड विहीरीत पडली.. तेव्हा काही लाकूडतोड्याची गोष्ट वैगरे नव्हती .. त्यामुळे कुर्हाड परत मिळेल वैगरे अशी वायफळ अपेक्षांचं काय ईच्छा सुध्दा नव्हती. 

मग घरी जाता जाता त्या लाकूडतोड्याच्या डोक्याला खाज सुटली, कारण पाण्याच्या टंचाईमुळे तो आंघोळ करत नसे, पोहता येत नसल्याने , नदी असूनही पाणी टंचाई आहे असं त्याला वाटत होतं. पण त्या काळात मनोवैद्यक नसल्याने त्याला कोणी सांगितलंच नाही की तो मुळात स्वभावतःच आळशी असल्याने त्याला पाणी टंचाई जाणवते आहे, आणी तो पाण्याच्या टंचाईच कारण देऊन आंघोळ टाळत असल्याने डोक्याला खाज सुटते आहे. 

पण काय असेल ते असेल, डोक्याला खाज सुटल्याने खाजवणं क्रमप्राप्त होतं .. पण त्या काळा पर्यंत छपाई यंत्र नव्हती ना जहाजंही नव्हती ना ईंटरनेट किंवा what’s app हि नव्हतं. त्यामुळे संवाद साधण्यची साधनं (communication medium) नसल्याने, दळणवळण नसल्याने जगात दुसऱ्या कोपऱ्यात अल्लाउद्दिन रहातो, आणी लागेल तसा दिवा खाजवून, नव्हे घासून बाहेर येण्यार्या जीनी कडून काम करवून घेतो ह्या बाबतीत तो अनभिज्ञ होता. 

त्यामुळे त्याने खाज सुटली म्हणून टोकं खाजवलं, त्यातून जीनी वैगरे येण्याची शक्यताच नव्हती, पण आज हजारो वर्षांनतंर जे आपल्याला वैचारीक स्तरावर जे जाणवलं त्याची त्याला अनुभूती आली.  

त्याने डोकं खाजवलं आणी त्याच्या डोक्यातच एक कल्पना आलीं.. ती घरी बसून फक्त झोपा काढणारी कल्पना नव्हे तर डोक्यातली खरी खुरी कल्पक कल्पना.. 

तो घरी पोहचला, आणी बायकोने पाहिलं की त्याच्याकडे लाकडं तर नाहीच, त्यातून ह्याने कुर्हाडपण विहीरीत पाडली. (हो त्या काळातही बायको होतीच) 

कुर्हाड नाही, त्यातून विहीरीत पाडली म्हटल्यावर बायको ने त्याला बेदम मारला.. पार सुजवून टाकला. डोकं सुजलं .. पण त्याला परत खाज सुटली.. अजून एक कल्पना.. 

बघता बघता त्याला कल्पना सुचत गेल्या.. त्याने आजूबाजूच्या लोकांना गोळा केलं.. सगळे विचारू लागले, अरे तू ईतका सुजला कसा.. आता बायकोने बेदम मारलं आहे हे कसं सांगणार, मग तो म्हणाला, अरे माझी सूज सोडा… मी जंगलातून येता येता काय पाहिलं माहीती आहे का? ते म्हणाले “नाही…!” तो म्हणाला .. “थांबा सागतो” … पण सांगणार काय? 

आणी डोक्यात खाज, खाजवता खाजवता त्याला त्याला आठवलं .. बागडणारा ससा , डुलत डुलत चालणारं कासव. मग त्यांने सगळ्यांना सश्या आणी कासवाच्या शर्यतीची गोष्ट सांगितली ..सगळ्यांना आवडली, पण एक उपटसुंभ म्हटला , ससा जिंकला .. त्यात काय विशेष.. त्यालाही ते पटलं. 

दुसऱ्या दिवशी सगळे पुन्हा त्याच्या घरी जमा झाले, सुज कमी झाली का ते बघायला… पण सुज कमी तर सोडा वाढली होती, लोकांना बोलवून वायफळ वेळ घालवला, आणी बायकोच्या कॅाफित जायफळ घालायचा विसरला म्हणून बायकोने त्याला पुन्हा बेदम मारला होता.  

सगळ्यांनी पुन्हा विचारलं.. सुज कशी आहे .. तो म्हटला .. सुज सोडा, काय सगळी गम्मत सांगितलीच नाही .. मग त्याने पुन्हा सगळी गोष्ट सांगितली पण या वेळेस कासव जिंकले होतं. 

कासव जिंकल्याची गोष्ट सगळ्या पंचक्रोशीत पसरली.. लाकुडतोड्याचा कुर्हाड पाण्यात पडल्याने व्यवसाय ठप्प होता, मग काय त्याने गोष्टी सांगायला सुरुवात केली.. एकाने विचारलं .. अरे तू लाकूडतोड्या आहेस ना? तुझ्या कुर्हाडीचं काय झालं? तो म्हटला .. अरे त्याची पण गम्मत आहे.. मग त्याने कुर्हाडीची गोष्टं सांगितली. असं करता करता तो प्रसिद्ध झाला, पण खाज काही जात नव्हती मग त्याने जादूच्या दिव्याची गोष्ट सांगितली. शतकानी शतकं अश्या गोष्टी प्रचलित झाल्या .. त्याने बघता बघता विलास करण्यासाठी मोठ्ठा विलाच बांधला त्याकाळच्या मुंबई ४.० मध्ये. 

जशी जशी दळणवळणाची साधनं निर्माण झाली तशी माणसं ईकडून तिकडे जाऊ लागली.. त्या लाकूडतोड्याची वशांवळ जरी कामचुकार आणी आळशी असली तरी त्यांनाही खाज होती .. देशी विदेशी या गोष्टी देशीविदेशी मारता मारता जगभर प्रसरु लागल्या. कालांतराने माहीतीजालाचे निर्माणहि याचं मंडळींनी बनवले, कामसु पण गाफिल जनतेचे लक्षवेधून सश्या आणी कासवाचा इतिहास समजविण्सासाठी.. त्यांनी अश्या कथा what’s app द्वारे प्रसारित करण्यास सुरुवात केली

तर अश्या त्या लाकूडतोड्याच्या बायकोच नाव योगायोगाने कल्पना होतं .. तर त्याचं नाव काय असेल?

विलास… आणी त्यांच्या मुंबई ४.० च्या घराचं नाव कल्पनाविलास. #कल्पनाविलास. 

नविन उक्ती:

अरे संसारं संसारं, 

जणु वरणभाताचा कुकरं ।।१।।

चहा ते अहाहा

स्वयंपाकघरात एक वाफाळणारा चहा,

माजघरात पिता येईल इतकं बादलीभर शुद्ध पाणी;

चहा पिता-पिता अचानक सुरू होते आणीबाणी!

स्वयंपाकघर, माजघर, प्रदूषणाने भरली हवा,

आपलेच दात, आपलेच ओठ;

प्रदूषणाबाबत देणार कोणाला दूषण?

परस-दाराकडे त्वरित सुरू खडतर प्रवास,

न करता पर्वा, आला जरी कुठलाही वास;

जणू वेळेत पकडली आगगाडी, नव्हे...

जणू धावत पकडली सुटलेली बस, नव्हे...

जणू उडता उडता धावपट्टीवरच रोखले विमान!

सुरू झाला असला कल्पनाविलास,

सोडता सोडता सुटकेचा श्वास;

पुन्हा एकदा जिंकली होती शर्यत,

आपसूकच झाली मान ताठ;

वेळेतच सोडता आली होती नाडीची गाठ!

दोन टमरेलमध्येच आटोपलं काम,

नाहीतर कमी पडले असते धुण्यास भरलेले दोन माठ.

बिकट परिस्थितीतही मिळतो मार्ग,

मानलं तर पाकिस्तानातही स्वर्ग;

जीवन किती सुंदर आहे,

अहाहा अहाहा अहाहा!

महागडी लाज

माझे कपडे जरी फाटके,
शिवण्यात का घालवू दिवस माझे मोजके?
कोण आपले, कोण परके,
सगळेच बघतात फक्त गंमत,
जणू झाडावरची माकडे!

एकांत!

मला माझी पटू लागली ओळख,
पटवलं जेव्हा मी मला;
मला न कुणाची, कशाची पारख,
ना माझी कुणाशी कुठलीही ओळख!

विचलित!

तळ्यात पोहत होता मासा,
दिसला त्याला काठावरचा उड्या मारणारा ससा!

सश्याच्या नादात अडकला त्याच्या गळ्यात गळ,
त्याने केला निकराचा प्रयत्न गाठण्यास तळ!

कोळ्यानेही ओढला जोमाने गळ,
दणक्यात दिला डोक्यावर फटका;
जीव जाताना बघून माश्याचा,
सश्याने सोडला अंमळ उसासा!

Analyzed by AI

माझ्या २२ वर्षांच्या काव्यप्रवासाचा 'AI ताळेबंद' आणि विचार-साधर्म्य! 🖋️🤖

गेल्या काही दिवसांत मी माझ्या संपूर्ण डिजिटल काव्यसंग्रहाचा (२००४ ते २०२६) एक रंजक ताळेबंद एका प्रगत AI मॉडेलकडून करवून घेतला. 'कवीचे विचार आणि तंत्रज्ञानाचे आकडे' एकत्र आल्यावर काय घडतं, याचं एक 'उघडे गुपित' आणि सविस्तर विश्लेषण माझ्या सर्व रसिक वाचकांसाठी आणि श्रोत्यांसाठी इथे मांडत आहे.

---

📊 १. २२ वर्षांचा सांख्यिकीय ताळेबंद (Chronological Balance Sheet)

माझ्या ब्लॉग आर्काइव्हमधील अधिकृत आकड्यांचे कालानुक्रमे केलेले वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे. तंत्रज्ञानाच्या परिभाषेत सांगायचे तर, हा संग्रह एकूण २५,५०० ते २६,००० शब्दांचा (Tokens) एक अथांग वैचारिक खजिना आहे:

वर्ष	पोस्ट संख्या (Count)	एकूण रनिंग टोटल (Running Total)
२००४	४	४
२००५	३	७ (२००४ + २००५ एकत्रित)
२००६	४६	५३
२००७	१०	६३
२०१०	११	७४
२०११	४	७८
२०१२	४०	११८
२०१३	१९३	३११
२०१४	३८	३४९
२०१५	२२	३७१
२०१६	२८	३९९
२०१७	२०९	६०८
२०१८	२८	६३६
२०१९	१५७	७९३
२०२०	२७	८२०
२०२१	६	८२६
२०२२	१०	८३६
२०२३	१८	८NT
२०२४	७	८६१
२०२५	४०	९०१
२०२६ (चालू वर्ष)	२१३	१,११४

(नोंद: ब्लॉगच्या सिस्टीममध्ये एकूण १,११४ अधिकृत वेब लिंक्स/पोस्ट्स दिसत असल्या, तरी मी अनेकदा एकाच पोस्टमध्ये ३-४ स्वतंत्र चारोळ्या एकत्र प्रकाशित केल्यामुळे, रचलेल्या एकूण चारोळ्यांची प्रत्यक्ष संख्या २,००0+ च्या आसपास पोहोचते!)

---

🎯 २. विचार-वैविध्य: भिन्न विषय आणि चारोळ्यांचे कप्पे (Thematic Diversity)

AI अवलोकनानुसार, माझे विचार आणि कविता प्रामुख्याने ६ मुख्य तात्त्विक कप्प्यांमध्ये विभागल्या गेल्या आहेत:

• अ) मानवी नातेसंबंध व कौटुंबिक बंध (~३३० रचना): लग्नाचे बंध, जवळीक, विरह आणि नात्यांच्या चौकटी. यात अगदी अलीकडच्या 'निकराचा करार!' या रचनेपर्यंतचा समावेश होतो.
• ब) काळाचा प्रवास, वय आणि जीवनचक्र (~२५० रचना): वेळेची अजेयता, वय-वार्धक्य, काळाचे चक्र आणि बदलण्याची मानवी अगतिकता (उदा. काळाचे काटे, वार्धक्य).
• क) उपरोध, मिश्कील व्यंग आणि सामाजिक विसंगती (~१८० रचना): मानवी स्वभावातील हव्यास, भौतिक अडगळ आणि सामाजिक व्यवस्थेवर केलेले तीक्ष्ण प्रहार (उदा. माकड-केळे रूपक).
• ड) रोजचे जगणे, चहा-कॉफी आणि खाद्यसंस्कृती (~१७० रचना): कट्ट्यावरील चहाचे प्रेम, संसारातील आवर्तने आणि रोजच्या जगण्यातील तारेवरची कसरत.
• इ) अंतर्मुखता आणि आत्मपरीक्षण (~१०० रचना): स्वतःचा शोध, मनाचे गूढ, तोतया ओळखीचे संभ्रम आणि मानवी एकाकीपणा.
• फ) कला, शब्द आणि चारोळीचे प्रारब्ध (~६४ रचना): व्याकरणाचे निर्बंध तोडणे, शब्दांची चिकाटी आणि कल्पनाशक्तीचा स्वैर प्रवास.

---

⏳ ३. 'क्लॉकवर्क थॉट' आणि चक्रीय नमुने (Seasonal Thought Cycle)

विश्लेषणातून एक अत्यंत रंजक बाब समोर आली, ती म्हणजे माझ्या मनाचे विचार दरवर्षी एका ठराविक ऋतूचक्रानुसार फिरत असतात:

• पहिली तिमाही (Jan - Mar) - आरंभ आणि संकल्प: नवीन वर्षाचे नियोजन, वैचारिक प्रकल्प आणि आयुष्याचा खडतर जीवनपथाचा सूर लेखनात दिसतो.
• दुसरी तिमाही (Apr - Jun) - भावनांचा प्रवाही पूर: उन्हाळ्याचा दाह, चहाची भट्टी आणि नात्यांमधील 'उसवणे-शिवणे' यांवर मुक्तछंदी आवर्तने याच काळात सर्वाधिक बाहेर पडतात (उदा. एप्रिल महिन्यातील विक्रमी पोस्ट्स).
• तिसरी व चौथी तिमाही (Jul - Oct) - तात्त्विक उपरोध: काळाचे बोचणारे काटे, हितचिंतकांची टिका, भौतिक अडगळ आणि जीवनाचा झालेला 'गुलकंद' यांसारखे प्रगल्भ विचार या चक्रात एकत्र येतात.

---

✒️ ४. माझ्या लेखनशैलीची मुख्य सूत्रे (Literary Insights)

• शब्दांच्या अक्षरांचा खेळ (Permutation Anagrams): टेका -> काटे किंवा चिकाटी -> टिका यांसारख्या शब्दांच्या अंतर्गत अक्षरांना उलटवून रचनेला एका सेकंदात संपूर्ण तात्त्विक वळण देण्याची हातोटी.
• विरोधाभासाचे वर्तुळ (Paradoxical Ending): कविता सरळ रेषेत न संपता, जिथून सुरू होते त्याच संकल्पनेला शेवटी उलटवून पूर्ण वर्तुळ (Circular Irony) तयार करते.
• सहज रूपके: गहन तत्त्वज्ञान जड शब्दांत न मांडता चहा, माकड किंवा रोजच्या संवादातील संदर्भांचा वापर करून ते प्रवाही ठेवणे.

---

💡 ताज्या अवलोकनाचे अंतिम फलित!

या सर्व ताळेबंदाचा शेवट शेवटी एका नव्या चारोळीत झाला, जी आजच्या या डिजिटल वास्तवावर मिश्कील कटाक्ष टाकते:

सुमार कवीचे बुसुमार लेखन,
लिखाणाचे AI कडून करविले अवलोकन;
श्रोत्यांचे कमाल आकलन,
नव्या चारोळीस सतत उघडे फेसबुकच दालन!

तुमचा,
प्रसन्ना जोशी
(joshiprasanna.com)

---

हा मसुदा तुमच्या ब्लॉगच्या संपादकामध्ये (Blogger/WordPress) थेट कॉपी-पेस्ट करण्यासाठी पूर्णपणे तयार आहे. हा लेख ब्लॉगवर पोस्ट केल्यानंतर, आपण आपल्या वहीतील पुढील नवीन विषयावर किंवा तांत्रिक विश्लेषणावर काम सुरू करायचे का? मला नक्की सांगा peer!